Bir yaz tatilinde Ayvalık’ta ya da Akçay’da tanıştınız, bir uygulamada yazışmaya başladınız ya da bir tanıdığınız sizi Bandırma’da yaşayan biriyle tanıştırdı. Aradan birkaç ay geçti ve şimdi evlilik konuşuluyor. Karşınızdaki kişiyi seviyorsunuz, anlattıklarına inanmak istiyorsunuz; ama onun gündelik hayatını, işini, evini, ailesiyle ilişkisini yalnız ondan dinlediğiniz kadar biliyorsunuz. Evlilik öncesi araştırma bu eksik parçayı, adayın anlattıklarının sahadaki karşılığıyla tamamlar; onun hakkında hüküm kurmak size kalır.

Tanışma kısa sürdüyse

Yıllarca tanıdığınız birinin hayatını kendi gözünüzle görürsünüz. Hangi işte çalıştığını, nerede oturduğunu, akşamlarını kiminle geçirdiğini, ailesinin onunla nasıl konuştuğunu siz bilirsiniz. Kısa süren bir tanışmada ise bu bilgilerin neredeyse tamamı karşınızdaki kişinin anlatımından gelir. Anlatılanların hepsi doğru olabilir; sorun, sizin bunu görme imkânınızın olmamasıdır.

Bu boşluk, adayla farklı şehirlerde yaşıyorsanız daha da büyür. Siz başka bir şehirde yaşıyorsunuz, o ise Balıkesir’de; belki Edremit’te, belki il merkezinde. Görüşmeleriniz hafta sonlarına, tatillere ve telefona sığar. Evlilik kararı ise bütün bir hayatın kararıdır. Araştırma, sizin uzaktan göremediğiniz sıradan günleri görmeye çalışır: adayın hafta içi bir gününü, iş yerini, oturduğu sokağı.

Tanışma bir aracıyla olduysa durum biraz farklıdır. Aday hakkında bildikleriniz çoğunlukla aracının anlattıklarıdır; aracı adayı yakından tanıyor da olabilir, yalnız ailesini uzaktan biliyor da. Bu durumda bilginin kimden geldiğini de sorarız: adayın kendi sözü mü, aracının izlenimi mi, ailesinin anlatımı mı? Araştırmanın neye bakacağı, bu bilgilerin hangisine dayandığınıza göre değişir.

Başlamak için adayın adı, güncel bir fotoğrafı, çalıştığını söylediği yer, oturduğu mahalle ve ilçe yeterlidir. İşin en yararlı olduğu zaman, hazırlıklar hızlanmadan ve aileler arasında bir söz verilmeden önceki dönemdir; o noktadan sonra öğrenilen bir ayrıntıyı konuşmak hem size hem adaya daha zor gelir.

Bu ihtiyacı duymak, adaya güvenmemek anlamına gelmez. Büyük bir kararın öncesinde bilgiyi tamamlamak isteyen aileler bunu sorumluluğun bir parçası sayar.

Anlatılan iş ve ev

Adayın kendi hakkında söyledikleri araştırmanın çerçevesini çizer. Sahada bakılan, bu sözlerin karşılığının olup olmadığıdır:

Meslek ve iş yeri: “Bandırma’da bir firmada çalışıyorum”, “Bigadiç’te kendi dükkânım var” gibi bir söz, iş yerinin var olduğu, açık olduğu ve adayın orada düzenli bulunduğu görüldüğünde karşılık bulur. Kendi işi olduğunu söyleyen bir adayda işletmenin tabelası, açık olduğu günler ve adayın orada ne sıklıkla bulunduğu da bu karşılığın parçasıdır.
Oturduğu yer: Söylediği mahallede ve binada yaşadığının sokaktan görülen karşılığı.
Aile ve çevre: “Annemlerle oturuyorum” ya da “yalnız yaşıyorum” gibi bir sözün, binanın girişinden ve sokaktan görülebilen kadarı.

Kıyı ilçelerinde yaşayan bir adayda yılın hangi bölümünde bakılacağı da önem taşır. Yazın Altınoluk’ta ya da Ören’de turizm işinde çalıştığını, kışın il merkezine döndüğünü anlatan birinin iki ayrı düzeni vardır ve söylenen işin karşılığı ancak doğru aylarda görülür. Bu ayrıntıyı ön görüşmede söylemeniz, planın yanlış haftalara kurulmasını önler.

İşin kâğıt üzerindeki yüzü için de bir yol vardır: aday, kayıtlı bir işte çalıştığını e-Devlet’ten kendi alacağı sigorta hizmet dökümüyle gösterebilir. Sahadaki gözlem bu belgenin yerini tutmaz, onu tamamlar; belge işin kaydını, saha ise adayın o işin başında olup olmadığını gösterir.

Araştırma, adayın sokakta, çarşıda ve iş yerinin önünde geçen gündelik hayatıyla, onunla ya da ailesiyle hiçbir temas kurmadan yürür.

Medeni durum: belge ve gündelik hayat

“Hiç evlenmedim”, “boşandım” ya da “eşimle ayrı yaşıyoruz” gibi bir beyan, evlilik kararında en çok sorulan konulardandır. Bu sorunun iki ayrı yüzü vardır. Aday daha önce evlenip boşandığını kendisi anlattıysa bu açıklığın kendisi de bir bilgidir; araştırma o zaman daha çok bugünkü düzenine bakar.

Resmî yüzü belgeyle cevaplanır. Adayın medeni hâli, onun kendi adına alacağı nüfus kayıt örneğinde yazar ve bu belgeyi istemek, evlilik hazırlığında yadırganacak bir talep değildir. Belgeyi aday kendisi alır ve size gösterir. Bu isteği açmanın en rahat yolu karşılıklı olmaktır: siz de kendi belgenizi paylaştığınızda istek, iki ailenin birlikte yaptığı bir hazırlık gibi karşılanır.

Sahadaki yüzü ise gündelik hayattır. Belgede boşanmış görünen birinin gündelik hayatı ile “ayrı yaşıyoruz” sözü arasında bir fark varsa, bu fark çoğu zaman sokakta ve çarşıda, kiminle bir arada görüldüğünde kendini belli eder. Rapor bunu yazarken de yorum eklemez: hangi tarihte, hangi adreste, kiminle görüldüğünü yazar. Ortada bir açıklaması olan bir durum olabilir; o açıklamayı adaydan dinlemek sizin hakkınızdır.

Okuyorum diyen aday

Aday öğrenci olduğunu söylüyorsa, örneğin Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesinde okuduğunu anlatıyorsa, bakılabilecek olan kentte nasıl yaşadığıdır: oturduğu ev, kimlerle kaldığı, okul dışındaki gündelik düzeni. Okulun içi ve yakın çevresi gözlem yeri olmaz. Öğrencilik beyanının resmî karşılığını aday, alacağı öğrenci belgesiyle kendisi gösterebilir; mezun olduğunu söyleyen biri için aynı yol mezuniyet belgesiyle açıktır.

Rapordan sonra: konuşma, soru ve karar

Rapor, adayın anlattıklarıyla sahada görülenleri tarih tarih yan yana koyar. İki liste birbiriyle uyuşuyorsa bir sonraki adıma içiniz rahat geçersiniz. Bazen bir ayrıntı uyuşmaz: iş yeri başka bir adreste çıkar, oturulan ev söylenenden farklıdır. Her uyuşmazlık kötü bir şeye işaret etmez: karşınıza bazen söylemeye utanılan bir iş değişikliği, bazen anlatılması ertelenen bir aile meselesi çıkar.

Araştırmanın yapıldığını adayın duyması, sonuç ne olursa olsun ilişkiye zarar verebilir. Araştırmayı yalnız kararı birlikte vereceğiniz kişilerle konuşmanızı, raporu da ortak kullanılan bir cihazda ya da bulut klasöründe açmamanızı öneririz.

Bu bilgiyle ne yapacağınız size ve ailenize kalmıştır. Kimi adayla açık bir konuşma yapar, kimi nişan hazırlığını biraz erteler, kimi de sorusunun cevabını almış olarak yoluna devam eder. Araştırmanın size kazandırdığı, bu konuşmaya elinizde tarihi belli bir ayrıntıyla girebilmektir; karşınızdakinin ona vereceği cevap da kararınızın bir parçası olur.