Mülk arayanların önemli bir kısmı aldığı yeri yalnız bir kez görür. İstanbul’dan, İzmir’den ya da Bursa’dan gelinir, emlakçının ya da satıcının gösterdiği yer gezilir, aynı gün ya da ertesi sabah geri dönülür. Karar ise yıllarca oturulacak bir ev, emekliliğe ayrılmış bir birikim ya da çocuklara bırakılacak bir zeytinlik hakkında verilir. Alım öncesi dedektif incelemesi, o kısa ziyarette göremediğiniz şeyleri sizin adınıza sahada görmek için kurulur.
Bir kez görülen yer
Bir mülkü tek bir öğleden sonra görmek, onu en bakımlı hâliyle görmek demektir. Satıcı o gün için hazırlanmıştır; bahçe temizlenmiş, ev havalandırılmış, yolun çamurlu kısmı belki de hiç gösterilmemiştir. Oysa kararınızı etkileyecek soruların çoğu başka günlerin sorusudur. Komşu parselde ne yapılıyor? Yağmurdan sonra da araçla gelinebiliyor mu? Ev bugün kullanılıyor mu, yoksa gerçekten boş mu? Zeytinliğe düzenli bakılıyor mu, yoksa yalnız satış için mi elden geçirildi? Bu soruların cevabı ilan metninde yazmaz, gösterim gününde de çoğu kez görünmez.
İncelemenin en çok işe yaradığı an, satıcıya söz verip herhangi bir ödeme yapmadan önceki aradır. Başlamak için ilanın kendisi ya da bağlantısı, size söylenen ada ve parsel bilgisi varsa o, mülkü gösteren kişinin kim olduğu ve satıcının size anlattıkları yeterlidir. Hangi sorunun sizin için belirleyici olduğunu da söyleyin: kimi alıcı için yol, kimi için komşu parsel, kimi için dairede oturan kişi her şeyi değiştirir.
Kıyıda bir daireyi yaz kalabalığında gördüyseniz kış aylarındaki hâlini de bir kez düşünmeye değer; ama incelemenin asıl ağırlığı, mülkün türüne göre değişen sorulardadır.
Türüne göre sahada bakılanlar
İldeki satılık mülkler kabaca üç ayrı türe ayrılır ve her birinde sahada bakılan şey başkadır. Aynı incelemeyi üçüne birden uygulamak, ya gereksiz gün harcatır ya da asıl soruyu atlatır. Hangi türde olursa olsun inceleme, mülkün ve çevresinin yoldan ve sokaktan görülen hâliyle yürür; sahibinin izni olmadan bir eve, bahçeye ya da tarlaya girilmez.
Kıyı mahallesinde daire ya da yazlık
Edremit’in Akçay ve Altınoluk kıyısı, Burhaniye’nin Ören tarafı, Ayvalık’ta resmî adı Küçükköy mahallesi olan Sarımsaklı ya da Erdek kıyısı gibi yerlerde satılık dairenin büyük kısmı, yılın bir bölümünde kullanılan sitelerdedir. Burada bakılan, ilanda boş denen dairenin bugün kullanımda görünüp görünmediğidir; bina girişinden ve sokaktan görülen düzen, ilanda söz edilmeyen bir kiracının ya da düzenli gelen birinin işaretini verebilir. Binanın ve sitenin dışarıdan görülen bakımı ve dairenin size gösterilen daireyle aynı daire olduğu da bu türde bakılan şeylerdendir. Kiracısı olan bir daireyi bilmeden almak, alım sonrası aylarca sürebilecek bir pazarlığın başlangıcı olabilir.
Zeytinlikte ve tarlada sahanın sorusu
Burhaniye, Gömeç, Havran ve Ayvalık’ın kırsal mahallelerinde, Edremit’in Kaz Dağları’na doğru yükselen yamaçlarında satılan zeytinlik ve tarlalarda soru başka bir yerden açılır. Önce, size gezdirilen yerin ilandaki ve belgedeki yer olup olmadığına bakılır; komşu ve daha bakımlı bir parselin gösterilmesi, kırsalda alıcının fark etmesi en zor yanlışlardandır. Ardından araziye nereden ulaşıldığı görülür: yol sizin alacağınız parselin kenarından mı geçiyor, yoksa bir komşunun bahçesinin içinden mi? Yoldan bakıldığında arazide bugün başka birinin çalıştığına dair bir iz görülüp görülmediği de önemlidir. Bir başkası zeytin topluyor, tarlayı sürüyor ya da hayvan otlatıyorsa, satıcıyla arasında yıllardır süren bir ortakçılık ya da kira düzeni olabilir ve bu düzen alımla birlikte kendiliğinden bitmez.
Kentte daire
Altıeylül ve Karesi’deki merkez mahallelerde ya da Bandırma’da daire alırken sorular daha çok binaya ve kullanıma dairdir. Satıcının “kendimiz oturuyoruz” dediği dairenin bu söze uyup uymadığı, binanın girişinden ve sokaktan görüldüğü kadarıyla bakımı, alt katta ya da hemen yanında gün boyu ya da gece geç saatlere kadar çalışan bir işletme olup olmadığı burada karar bilgisidir. Binada boş görünen dairelerin çokluğu ve aynı binada asılı satılık ya da kiralık ilanlarının sayısı da sokaktan fark edilebilen ve kararınızı etkileyen ayrıntılardır. Gösterim günü sessiz bir sokak, başka bir günde bambaşka bir sokak olabilir.
Satıcı ve gösteren kişi
Kıyıda ve kırsalda satıcı çoğunlukla mülkün başında oturmaz. Başka bir ilde yaşar, yeri bir akrabası, bir komşusu ya da bir aracı gösterir. Gösteren kişinin anlattıkları kararınızı en çok etkileyen bilgilerdir: “bahçeye yıllardır ben bakıyorum”, “evde kimse oturmuyor”, “yolu herkes kullanır”. Bu cümlelerin sahadaki karşılığına bakılır. Bahçede yakın zamanda yapılmış bir bakım izi var mı, evin dışında birinin orada yaşadığını gösteren bir düzen var mı, yol bir komşunun izniyle mi kullanılıyor?
İlan fotoğrafları da bu karşılaştırmaya girer. Fotoğraftaki manzara, ağaçlar ve komşu yapılar sahadaki yerle uyuşuyor mu, fotoğraflar mülkün bugünkü hâlini mi yoksa birkaç yıl önceki bakımlı hâlini mi gösteriyor? Uyuşmayan bir ayrıntı, satıcının kötü niyetli olduğunu göstermez; ama pazarlığa oturmadan önce sormanız gereken soruyu gösterir.
Rapor size gezilen yerleri, görüldükleri tarihi ve fotoğraflarıyla verir. Elinizde artık ilan metninden ve gösterim gününden fazlası vardır: satıcıya hangi soruyu soracağınızı, fiyatı nasıl konuşacağınızı ya da alımdan vazgeçip vazgeçmeyeceğinizi bu bilgiyle düşünebilirsiniz.