Özel Dedektif Tutmanın Sınırı: Serbest Olan Gözlem, Yasak Olan Yöntemler

Dedektif tutmak serbesttir ve bir dedektifle konuşmak, sizi kendiliğinden hiçbir şeyin ortağı yapmaz. Bu soruyu soranların çoğu böyle bir adımın bir gün başlarına iş açacağından çekinir. Bu kaygıyı gidermenin yolu, çizginin nerede durduğunu bilmektir: çizgiyi dedektiften istenen iş ve o işin yapılış biçimi belirler.

Dedektif tutmak suç mu?

Dedektif tutmak suç sayılmaz: bir kişiyle ya da işletmeyle, sokakta, çarşıda ya da sahil yolunda gözlem yapması ve gördüğünü size yazması için anlaşmak, isteyen herkesin başvurabileceği bir hizmettir. Kimsenin özel alanına girmeden görülen bir durumu tarihiyle kayda geçirmek, bir başkasının hakkına dokunmaz.

Suç, yöntemle başlar. Bir başkasının özel hayatına izinsiz girmek, haberleşmesine el uzatmak ya da kişisel bilgilerini hukuka aykırı biçimde elde etmek, bunu kim yaparsa yapsın suçtur. Bu işi sizin isteğinizle ve sizin adınıza bir başkası yaptığında, sorumluluk yalnız onda kalmayabilir; isteyen de sorumlu tutulabilir. Bu nedenle bir dedektifle konuşurken neyi istediğinizi bilmek, onun neyi yapacağını bilmek kadar önemlidir.

Özel dedektif yasal mı?

Türkiye’de özel dedektiflik için çıkarılmış ayrı bir meslek yasası ya da ruhsat sistemi bulunmaz; iş, herkes için geçerli kurallar içinde yürütülen bir hizmet olarak yapılır. Bu durum dedektife bir ayrıcalık tanımaz. Tam tersine, dedektif de sıradan bir vatandaşın sınırları içinde çalışır: kimseyi durduramaz, kimlik soramaz, bir kurumdan kayıt isteyemez, kolluğun hiçbir yetkisini kullanamaz.

Bu bilgi size bir de ölçü verir. Kendini resmî bir yetkiye sahipmiş gibi tanıtan, “kayıtlara bakabiliriz” ya da “telefon kayıtlarını çıkarırız” diyen biri, yasal olmayan bir şey vaat ediyordur. Dedektifin elindeki, sahada yapılan gözlem ve onun olduğu gibi yazılmasıdır. Bir dedektifle konuşurken de aynı ölçüyle bakabilirsiniz: neyi nasıl yapacağını size açıkça anlatabilen biri, sizi de çizginin içinde tutar.

Gözlemin serbest kaldığı alan

Çizgiyi bilmek, neyin rahatça istenebileceğini bilmek demektir ve bu alan sanıldığından geniştir. Bir kişinin sokakta, çarşıda ya da sahilde kiminle bir arada bulunduğu; bir işletmenin kapısının açık olup olmadığı ve orada kimin iş başında göründüğü; bir zeytinlikte ya da tarlada bugün kimin çalıştığı; meşru bir sebep varsa birinin hangi mahallede ve hangi binada oturduğu; herkesin görebileceği biçimde paylaşılmış gönderiler. Bunların hepsi sahada ya da açık kaynakta görülür ve tarihiyle yazılabilir.

Sınır, gözlemin yapıldığı yer kadar elde edilen bilginin nasıl kullanıldığıyla da ilgilidir. Size teslim edilen rapor ve fotoğraflar sizin kararınız için hazırlanır. Onları sosyal medyada paylaşmak, bir gruba göndermek ya da kişiyi teşhir edecek biçimde kullanmak, gözlemin kendisi yasal olsa bile sizi ayrıca sorumlu kılabilir. Raporu kimlerle paylaşacağınızı bu gözle düşünmek, hem sizi hem raporun değerini korur.

Çizginin dışına çıkaran istekler

Şüphe içindeki biri, bazen ne istediğinin ağırlığını fark etmeden cümle kurar. Aşağıdaki istekler, ön görüşmelerde dile gelebilecek türden cümlelerdir ve her biri yasal bir dedektiflik işinin dışına düşer.

• “Telefonunda ne var, görmem lazım.” Bir başkasının telefonuna ya da bilgisayarına erişmek, mesajlarını okumak ya da cihazına bir program kurmak, hiçbir dedektifin sunabileceği yasal bir hizmet olmaz.
• “Arabasına bir cihaz takılsın, nereye gittiğini bilelim.” Bir aracın yerini bildiren cihaz da aynı türdendir; kimin aracı olursa olsun takılmaz.
• “Evde ne konuştuklarını öğrenmek istiyorum.” Gizli ses kaydı almak, bir evin, iş yerinin ya da otel odasının içini görüntülemek yapılmaz; kapalı ve özel alan bu işin dışında kalır.
• “Sahte bir hesaptan yazışıp ağzını arasınlar.” Sahte bir profille kişiyle yazışmak ya da onun kapalı hesabına girmeye çalışmak çizginin dışındadır; açık paylaşımlara bakılabilir, hesaba girilmez.
• “Bir tanıdığınız varsa kayıtlardan adresini çıkarsın.” Bir kurumun kayıtlarından, tanıdık aracılığıyla bile olsa, başkasına ait bilgi çıkartmak suçtur ve hiçbir dedektifin işi olamaz.
• “Kapıya bir görevli gibi gidip sorsunlar.” Kendini polis, belediye ya da bir kurumun görevlisi gibi tanıtarak bilgi almak suçtur; böyle bir yol kullanılmaz.

Bu yöntemleri bir dedektife yaptırmak yerine kendiniz denemek de sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Bu cümlelerden birini kurduğunuzda iş bitmez. O kısım plandan çıkarılır ve sorunuzun yasal gözlemle cevaplanabilecek bir kısmı varsa çalışma oradan kurulur. Öğrenmek istediğiniz şeyin önemli bir bölümü bazen yasal yoldan da öğrenilebilir.

İki soru daha